İslam hukukunun devasa külliyatı, yalnızca teorik kurallardan değil; insan ile hayvan, kul ile Yaratıcı ve birey ile toplum arasındaki ilişkileri düzenleyen derin bir hikmet ağından oluşur. İmam Serahsî’nin rehberliğinde; hayvan haklarından kurban ibadetinin inceliklerine, vakıf hukukunun kırılma noktalarından hibe esaslarına kadar Hanefî mezhebinin temel yaklaşımlarını fıkhi dayanaklarıyla ele alıyoruz.
1. Hayvan Hakları ve Kesim Edebi
İslam fıkhı, kesilecek bir hayvanın dahi psikolojik ve fiziksel olarak korunmasını esas alır.
- Bıçak Bilerken Gösterilen Hassasiyet: Rasulullah (sav), bir adamın koyunu yere yatırıp gözünün önünde bıçağını bilediğini gördüğünde: “Onu birkaç defa mı öldürmek istiyorsun?” buyurmuştur. Hanefî fakihleri bu nebevi uyarıyı esas alarak, hayvanın gözü önünde bıçak bilemeyi mekruh kabul etmişlerdir [1].
- At Eti Yemenin Hükmü: Ebu Yusuf, İmam Muhammed ve İmam Şâfiî at etini helal görürken; İmam-ı Azam Ebu Hanife at eti yemeyi mekruh saymıştır [2].
- Helal diyenler: Sahabe dönemindeki yasağın askeri ihtiyaçlar ve at azlığı sebebiyle geçici olduğunu, sonrasında çarşılarda yaygın satıldığını savunurlar.
- Ebu Hanife ve İbn Abbas (ra): Nahl Suresi 8. ayette atların “binilmek ve ziynet (süs) için” yaratıldığının bildirilmesini ve atın deve/sığır gibi “el-En’âm” kategorisinde değil, katır ve eşekle birlikte anılmasını delil getirirler.
2. Kesim Esnasında Besmele Unutulursa Ne Olur?
Kesim esnasında İbn Abbas (ra)’ın belirttiği gibi “Bismillahi Allahu Ekber” diyerek Allah’ın adını anmak helalliğin temel şartlarındandır. Ancak besmelenin terk edilme şekli hükmü doğrudan etkiler:
- Kasten Terk Edilirse: Hanefî mezhebine göre kasten besmele çekilmeden kesilen veya avlanan hayvanın eti haram olur (Şâfiîlere göre haram değildir). Sahabenin bu konuda icması vardır. İmam Ebu Yusuf, bu konuda içtihat dahi yapılamayacağını, bir hakimin aksi yönde hüküm vermesi halinde bu kararın geçersiz olacağını vurgular [3].
- Unutarak Terk Edilirse: Unutma halinde kesilen hayvanın eti Hanefîlere göre de haram olmaz, helaldir [3].
- Cenin Hükmü: Kesilen gebe bir hayvanın karnından çıkan ölü yavru (cenin), Ebu Hanife ve İmam Züfer’e göre yenmez. Ebu Hanife, Maide Suresi 3. ayetteki “boğulmuş olan…” ifadesini delil alır; çünkü ana kesilirken cenin nefessiz kalarak boğularak ölmüştür. İmam Ebu Yusuf, İmam Muhammed ve İmam Şâfiî ise tüyleri ve organları belirmiş olmak kaydıyla yenilebileceğini söylerler [4].
3. Kurban İbadeti: Şartları, Vakti ve Usulü
Kurban, hem kan akıtma (ibadet) hem de etini yoksullara dağıtma (sosyal yardımlaşma) unsurlarını bünyesinde barındırır.
- Hükmü ve Zamanı: Hanefîlerde mukim ve zengin Müslümanlar için vacip iken; İmam Ebu Yusuf ve İmam Şâfiî’ye göre sünnettir. Kurban yalnızca Kurban Bayramı’nın ilk 3 gününde (Nahr günleri) kesilebilir. En faziletli gün 1. gündür. 3. gün güneş battıktan sonra kurban kesilmez [5].
- Kesim Yeri ve Vakti: Bayram namazı kılınmayan köylerde tan yeri ağardıktan sonra kurban kesilebilir. Şehirlerde ise imamın bayram namazını bitirmesi şarttır. Gece kesim yapmak ise hata riski nedeniyle mekruh sayılmıştır.
- Kurbanlık Hayvanlar ve Ortaklık: Kurban ancak deve, sığır ve davardan (koyun/keçi) olur. 7 kişilik bir büyükbaş ortaklığında, ortakların tamamının kurban niyetinde olması şart değildir; bazılarının akika veya adak gibi başka bir ibadete niyet etmesi de yeterlidir [6].
- Nakit Sadaka Meselesi: Bayram günlerinde kan akıtmak esastır; bedelini sadaka vermekle vacip olan kurban ibadeti yerine gelmiş olmaz. Ancak bayram günlerinde kesilemediyse hayvanın değeri tasadduk edilmelidir.
4. Vakıf Hukuku: Mülkiyetin Ebedileşmesi
Sözlükte “alıkoymak, engellemek” anlamına gelen vakıf, İslam hukukunun en özgün kurumlarından biridir.
- Ebu Hanife’nin Yaklaşımı: Vakfı tamamen geçersiz saymaz ancak bağlayıcı (lâzım) bir mülkiyet devri olmadığını söyler. Kişi hayattayken kararından dönebilir; ancak ölümünden sonrası için vasiyet etmişse bağlayıcı olur [7].
- Ebu Yusuf ve İmam Muhammed’in Yaklaşımı: Vakfın bağlayıcı olduğunu ve kişinin mülkiyetini sona erdirdiğini savunurlar. Ebu Yusuf, Medine’deki sahabe vakıflarını bizzat inceledikten sonra bu görüşü benimsemiştir. Vakfedilen mal artık satılamaz, devredilemez ve miras bırakılamaz [7].
- Mescit Vakfı: Bir gayrimenkulün mescit yapılması durumunda, tüm fakihlerin oy birliğiyle (icma) mülkiyet kamunun ve Allah rızasının tasarrufuna geçer; geri dönülemez [8].
5. Bağış (Hibe) ve Sadakada Teslim Şartı
Kur’an ve Sünnetle sabit olan hibe ve sadaka müessesesinde mülkiyetin intikali teslim şartına bağlanmıştır:
- Teslim-Tesellüm (Kabz) Şartı: Hanefîler, İbn Abbas (ra) ve Muaz b. Cebel (ra)’ın “Sadaka ancak teslim ile tamam olur” kavlini esas alır. Yalnızca sözlü beyan yeterli olmayıp, malın fiilen teslim edilmesi şarttır [9].
- Küçük Çocuklar İstisnası: Anne veya babanın ergenlik çağına girmemiş küçük çocuğuna yaptığı hibe, velayet hakkından ötürü ayrıca kabz aranmaksızın sözlü bildirimle tamamlanır.
- Geri Alma (Rücu) Hakkı: Evlenilmesi ebediyen haram olan mahrem akrabalara (anne, baba, evlat vb.) yapılan hibeler teslim edildikten sonra geri alınamaz. Ancak yabancılara yapılan hibelerden —bir ivaz/karşılık alınmadığı müddetçe— dönülmesi caizdir [9].
“Sadakaların en faziletlisi, içinde düşmanlık gizleyen akrabaya verilen sadakadır.” [10]
Kaynaklar ve İlmi Deliller
- [1] Kesim Sırasında Bıçak Bileme Yasağı:
- Hâkim en-Nîsâbûrî, el-Müstedrek ‘ale’s-Sahîhayn, Kitâbü’z-Zebâih, Hadis No: 7570.
- İmam es-Serahsî, el-Mebsût, Dâru’l-Ma‘rife, Cilt 12, Kitâbü’z-Zebâih, s. 4-6.
- [2] At Eti Yemenin Hükmü:
- Kur’an-ı Kerim, Nahl Sûresi, 16:8.
- İmam es-Serahsî, el-Mebsût, Cilt 11, Kitâbü’s-Sayd, s. 233-234.
- İbnü’l-Hümâm, Fethu’l-Kadîr, Dâru’l-Fikr, Cilt 9, s. 507-509.
- [3] Kesimde Besmelenin Terki:
- Kur’an-ı Kerim, En’âm Sûresi, 6:121.
- İmam es-Serahsî, el-Mebsût, Cilt 12, s. 2-4.
- Ebû Bekir el-Cessâs, Ahkâmü’l-Kur’ân, Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, Cilt 3, s. 15-18.
- [4] Gebe Hayvanın Karnından Çıkan Cenin:
- Kur’an-ı Kerim, Mâide Sûresi, 5:3.
- İmam es-Serahsî, el-Mebsût, Cilt 12, s. 13-14.
- Kâsânî, Bedâi‘u’s-Sanâi‘ fî Tertîbi’ş-Şerâi‘, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Cilt 5, s. 42.
- [5] Kurbanın Hükmü ve Kesim Vakti:
- İmam es-Serahsî, el-Mebsût, Cilt 12, Kitâbü’l-Udhiyye, s. 8-12.
- Merğînânî, el-Hidâye Şerhu Bidâyeti’l-Mübtedî, Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, Cilt 4, s. 355-360.
- [6] Kurbanda Ortaklık ve Niyet:
- İmam es-Serahsî, el-Mebsût, Cilt 12, s. 15-18.
- Kâsânî, Bedâi‘u’s-Sanâi‘, Cilt 5, s. 69-72.
- [7] Vakfın Lüzumu ve İntikali:
- İmam es-Serahsî, el-Mebsût, Cilt 12, Kitâbü’l-Vakf, s. 27-31.
- İbn Âbidîn, Reddü’l-Muhtâr ‘ale’d-Dürri’l-Muhtâr, Dâru’l-Fikr, Cilt 4, s. 337-342.
- [8] Mescit Vakfında İcma:
- İmam es-Serahsî, el-Mebsût, Cilt 12, s. 38-40.
- [9] Hibe ve Sadakada Kabz (Teslim) ve Rücu:
- İmam es-Serahsî, el-Mebsût, Cilt 12, Kitâbü’l-Hibe, s. 47-52, 58-62.
- [10] Akrabaya Sadaka Hadisi:
- Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, Müessesetü’r-Risâle, Hadis No: 16180.
- Tirmizî, Sünen, Kitâbü’z-Zekât, Hadis No: 658.
HanefiFıkhı
Views 0
