- Hanefilere göre efendi, köleyi maktulün velisine teslim etmek ile diyeti bizzat ödeyip köleyi kurtarmak arasında muhayyerdir [1]. Şâfiî’ye göre cinayet kölenin zimmetinde borçtur; bedeli karşılığı satılır, ancak efendi dilerse diyeti ödeyebilir [2].
- Cinayetin Tanımı ve Ağırlığı: Fıkıh ıstılahında cinayet münhasıran can ve uzuvlara yönelik haksız fiilleri kapsar; mala yönelik tecavüz ise “gasb” gibi özel adlarla anılır. Can tecavüzlerinin en büyüğü şirkten sonra gelen kasıtlı öldürmedir [3, 4, 5].
- Kasten Öldürmede Kefaret Meselesi: Hanefilere göre kasten adam öldürmenin günahı kefaretle telafi edilemeyecek kadar büyüktür; cezası ayette tayin edilen azaptır ve buna kefaret eklemek nassın hükmünü değiştirmek anlamına gelir [6]. Şâfiî ise hataen öldürmeye kıyasla kefareti gerekli görür [7].
- Hata ve Şibh-i Amd Cinayetlerinde Diyetin Akileye Yüklenmesi: Hataen veya kasta benzeyen (şibh-i amd) fiillerde diyet şahsa değil akileye (asabeye/sülaleye) aittir [8]. Şibh-i amd öldürmelerde kullanılan vasıta aslen öldürme maksatlı olmayıp teeddüp (terbiye) aleti niteliğinde olduğundan kısas düşer; faili tamamen çökertmemek ve kusurunda yardımcı kuvveti olan akileyi devreye sokmak üzere ağırlaştırılmış (muğallaza) diyet akileye yüklenir. Şâfiî’ye göre ise bu yükümlülük bir ceza değil, nafaka ve mirastaki yardımlaşma ve ihsan esasına dayanır [9].
- Vasiyetin Fıkhi Hükmü ve Neshi: Cumhur ulemaya göre vasiyet farz/vacip değil menduptur [10, 11]. Mirasçılara vasiyeti emreden ilk dönem hükmü [12], miras taksimi ayetiyle [13] ve varise vasiyeti yasaklayan hadisle nesh edilmiştir [14]. Hanefî usulünde maruf bir ravinin mürsel hadisi hüccet sayılır.
- Vasiyetin Miktarı ve Borçların Önceliği: Vasiyet ancak terekenin üçte biri (1/3) üzerinden ve mutlaka tereke borçları ödendikten sonra infaz edilir [15, 16, 17]. Sadakanın en faziletlisi ise ölüm anında değil, kişinin sıhhatli ve maişet endişesi taşıdığı dönemde verdiğidir [18].
Kaynaklar ve İlgili Metin Eşleştirmesi
- [1] Kölenin hataen cinayetinde efendinin muhayyerliği (İbni Abbas rivayeti):
- İbn Ebî Şeybe, el-Musannef, c. V, s. 384; Zeyleî, Nasbu’r-Râye, c. IV, s. 452; Serahsî, el-Mebsût, c. XXVII, s. 31.
- [2] Kölenin cinayetinin kendi değerinde/semeninde olması (Hz. Ömer ve Hz. Ali rivayeti):
- Serahsî, el-Mebsût, c. XXVII, s. 31.
- [3] Müslümanın öldürülmesinin dünyanın yok oluşundan daha ağır olması hadisi:
- İbn Mâce, “Diyât”, 1; Tirmizî, “Diyât”, 7; Nesâî, “Tahrîmu’d-Dem”, 2; Beyhakî, es-Sünenü’l-Kübrâ, c. VIII, s. 22; Serahsî, el-Mebsût, c. XXVII, s. 111.
- [4] Mümine sövmenin fısk, öldürmenin küfür sayılması hadisi:
- Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, c. I, s. 439; Buhârî, “Îmân”, 35; Müslim, “Îmân”, 28; Serahsî, el-Mebsût, c. XXVII, s. 111.
- [5] Cinayetin mahiyeti ve kasıtlı katlin günah büyüklüğü:
- Serahsî, el-Mebsût, c. XXVII, s. 111-112.
- [6] Kasten öldürenin cezasının ebedi cehennem olması (Hanefîlerin kefaret gerekçesi):
- Kur’ân-ı Kerîm, Nisâ Suresi, 4/93; Serahsî, el-Mebsût, c. XXVII, s. 112.
- [7] Hataen öldürmede köle azad etme / kefaret gereği (Şâfiî’nin kıyas delili):
- Kur’ân-ı Kerîm, Nisâ Suresi, 4/92; Serahsî, el-Mebsût, c. XXVII, s. 112.
- [8] Ceninin ve kumasını vuran kadının diyetinin akileye hükmedilmesi hadisi:
- Buhârî, “Tıb”, 45; Müslim, “Kasâme”, 34; Serahsî, el-Mebsût, c. XXVII, s. 165-166.
- [9] Diyetin akileye yüklenme hikmeti ve şibh-i amd tahlili:
- Serahsî, el-Mebsût, c. XXVII, s. 166-167.
- [10] Vasiyetin terkedilmemesine dair teşvik hadisi:
- Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, c. II, s. 10; Buhârî, “Vasâyâ”, 1; Serahsî, el-Mebsût, c. XXVII, s. 189.
- [11] Allah’ın malın üçte birini sadaka kılmaya izin vermesi hadisi:
- Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, c. VI, s. 440; İbn Mâce, “Vasâyâ”, 5; Serahsî, el-Mebsût, c. XXVII, s. 189.
- [12] Ana-babaya ve akrabaya vasiyeti bildiren (mensuh) ayet:
- Kur’ân-ı Kerîm, Bakara Suresi, 2/180; Serahsî, el-Mebsût, c. XXVII, s. 189-190.
- [13] Vasiyet ve borcun mirastan önceki konumunu belirten nâsih ayet:
- Kur’ân-ı Kerîm, Nisâ Suresi, 4/11; Serahsî, el-Mebsût, c. XXVII, s. 190.
- [14] Mirasçıya vasiyetin geçersizliği (Lâ vasiyyete li-vâris) hadisi:
- Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, c. IV, s. 187; Dârekutnî, es-Sünen, c. IV, s. 98; Serahsî, el-Mebsût, c. XXVII, s. 190-191.
- [15] Borçların ifasının vasiyetten önce gelmesi (Hz. Ali rivayeti):
- Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, c. I, s. 79; İbn Mâce, “Vasâyâ”, 7; Serahsî, el-Mebsût, c. XXVII, s. 192.
- [16] Vasiyetin azami üçte bir (1/3) ile sınırlandırılması (Sa’d b. Ebî Vakkas hadisi):
- Buhârî, “Vasâyâ”, 2; Müslim, “Vasiyyet”, 5; Serahsî, el-Mebsût, c. XXVII, s. 192.
- [17] Vasiyetin fıkhi çerçevesi ve hüküm tahlili:
- Serahsî, el-Mebsût, c. XXVII, s. 192.
- [18] Sağlıklı ve maişet endişesi taşırken verilen sadakanın üstünlüğü hadisi:
- Buhârî, “Zekât”, 10; Müslim, “Zekât”, 92; Serahsî, el-Mebsût, c. XXVII, s. 194.
